آيا تا كنون ارسطوئيان به اين پرسش جواب داده اند كه : خود قانون علّت و معلول چگونه و از كجا آمده است ؟ چرا نه اين مسئله را عنوان مى كنند و نه به آن پاسخ مى دهند - ؟ آيا اين قانون چيز ازلى در كنار خداى ازلى ، بوده است ؟ اينجاست كه تا پاسخ سؤال مذكور را حل نكنند ، ارسطوئيات عين ثنويت است ، و اگر بخواهند پاسخى براى آن بدهند غير از « امر » هر چه بگويند ، به محال تمسك كرده اند يا از ثنويت به سه گانه پرستى سقوط خواهند كرد و از آن به چهار گانه پرستى و از آن به . . . . . به طور متسلسل در اين سقوط خواهند رفت . سادساً : آن چه با بداء در تقابل است « قَدَر » است نه « قضاء » ؛ قَدَرها يعنى مقدارها و اندازه ها كه خداوند در جريان خلق و خلقت ، گذاشته است . قَدَر يعنى همان قانون و قوانين علّت و معلول . قَدَر يعنى روند و برنام كار خلقى خدا . اما قضاء يعنى كار امرى خدا . خداوند دو نوع كار دارد گاهى از آن دو ، با « دو دست » تعبير مىكند ؛ درباره آفرينش آدم ( ع ) مى گويد : « خَلَقْتُ بِيَدَيَّ « 1 » » او را با هر دو دستم آفريدم ، يعنى در آفرينش آدم هم كار امرى به كار رفته و هم كار خلقى ، هم علت و معلول طبيعى به كار رفته و هم امر « كن » كه در آيه ديگر آفرينش عيسى ( ع ) را كه بدون پدر آفريده شده ، به آفرينش آدم تشبيه كرده و مى گويد درباره او نيز هر دو فعل به كار گرفته شده : « إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ « 2 » » . يعنى آفرينش آدم و عيسى ، صرفاً يك آفرينش طبيعى علّى و معلولى ، نيست . امر نيز در آن نقش دارد .

--> ( 1 ) - آيه 75 سوره ص . ( 2 ) - آيه 59 سوره آل عمران .